تمرکز
يكي از مهمترين عوامل يادگيري، يادسپاري و بازيافت اطلاعات، تمركز حواس است. اساس تمركز حواس، هماهنگي ذهني است؛ يعني اراده معطوف به هدف؛ به زبان سادهتر، به خود يادآوري كنيم كه چه كار يا هدفي را پي ميگيريم. پاسخگو، خود به ياد دارد كه اين مسئله در عبادت و نيايش، بارها برايش اتفاق افتاده است. هرگز فراموش نميكنم كه حدود 22 سال پيش، وقتي نوجوان بودم، عدم حضور قلب در نماز يا نداشتن حواس متمركز بر عبادت، نگرانم ميساخت. اين مشكل را با بزرگي كه مدرس قرآن بود، در ميان گذاشتم. فرمود: قبل از نيت و تكبيره الاحرام، به خود تلقين كن كه در اين لحظات، در برابر مهمترين كار قرار داري و بايد آن را در مدت معين و شرايط خاص، به نحو احسن انجام دهي. در وسط عبادت و نماز هم چند بار به خود يادآوري كن. بعد از مدتي، اين رفتار يا تلقين، دروني ميگردد. سپس تمرين دوم را انجام بده كه آن تأمل بر كلمات و عبارات نماز يا دعاست. بنده سالهاست كه از اين تجربه گرانبها استفاده ميكنم و لذت ميبرم.
نتيجه بحث، تا اينجا چنين است: اگر ما حواس خود را براي انجام كاري هماهنگ كرده، به آن كار معطوف كنيم، تمركز حواس ايجاد كردهايم و هر چه تمركز بيشتر باشد، يادگيري، دقيقتر، كاملتر و ماندگارتر خواهد بود. تمركز كم به گسستگي مطالب، بينظمي ذهني، آشفتگي رواني و فراموشي ميانجامد.
عوامل ايجاد تمركز حواس
1. قصد
تا انگيزه و نياز به چيزي نباشد، تمركز حواس و توجه به آن امر، دقيق نخواهد بود. براي آن كه به چيزي توجه پيدا كنيم، بايد انگيزهاي نسبت به آن در ما پديد آيد. در زمينه امور درسي و تحصيلي، مقاصدي چون پيشرفت، موفقيت، رقابت سالم، اتمام تحصيل، يافتن شغل، مقام و منزلت اجتماعي، رفع نيازهاي مادي زندگي، ازدواج و... ميتواند موجب تمركز حواس گردد.
2. زمان، مكان و شرايط مطالعه
مطالعه منظم در زمانهاي تعيين شده و در مكان ويژه اين كار، به شرط تداوم، در ايجاد تمركز، تأثير بسزا خواهد داشت. وقتي در مكان تعيين شده يا مثلاً پشت ميز كار خود قرار گرفتيم، به آرامي، تمركز در ما شكل ميگيرد. البته اگر شرطهاي زير را رعايت كنيم:
الف) لَم ندهيم.
ب) از شل شدن بيش از حد عضلات جلوگيري كنيم.
ج) از لباس خواب و راحتي بهره نگيريم.
د) ارتباط خود را با دنياي خارج قطع كنيم.
ه) گرماي مكان مطالعه را طبيعي و متوسط نگه داريم.
و) از سر و صدا دوري كنيم.
ز) از برنامههاي تلويزيوني دور بمانيم.
3. پرهيز از خيالبافي
خيالبافي، غرق شدن در خاطرات گذشته و يادكرد مشكلات، از عوامل مُخل تمركز است و سراغ مطالعهگراني ميآيد كه مجال لازم را به آنها ميدهند. عبادت ارجمند و مطالعه هدفمند، اجازه خيالبافي نميدهد.
4. تعارض انگيزهها
براي داشتن تمركز حواس، بايد به بلاتكليفي خود پايان دهيم؛ از ميان انگيزههاي مختلف و متنوعي كه ما را احاطه كردهاند، با انتخاب درست، يكي را برگزينيم و بقيه را به حاشيه ذهن برانيم.
5. مرور ذهني
مرور فعاليت قبل از انجام آن كه اصطلاحاً «نقشه ذهني» خوانده ميشود، تمركززاست؛ چنان كه آغاز كار با اضطراب و بدون برنامه و مقدمه، تمركززداست. وقتي سير فعاليت علمي را در ذهن به سرعت مرور ميكنيم، آموختهها و اطلاعات نهفته در حافظه دراز مدت به صفحه هوشيار حافظه حاضر ميشوند و در نتيجه، براي تمركز حواس در يادگيري، آمادگي فزونتري به دست ميآوريم.
تمرينات تقويت حافظه و تمركز، بسيار سومندند. اين تمرينات، بارها در كارگاههاي فراوان، به فراگيران، آموزش داده شده، به رضايت بسيار آنها انجاميده است و مطالعه آن ميتواند خوانندگان را در موفقيت بيشتر تحصيلي ياري دهد. در اين نوشتار، يادكرد نكات زير كافي مينمايد:
الف) متخصصان فرارواني معتقدند كه بهترين روش براي يادگيري بهتر و دقت بيشتر، برخورد سؤالي با موضوع، متن يا محتواي مورد مطالعه است.
ب) تمركز، تابع مستقيم نوع حافظ است.
